در حالی که مفسران سیاسی درباره زمان عادیسازی روابط عربستان سعودی با اسرائیل گمانهزنی میکنند، دو نامزد دیگر به عنوان شرکای بالقوه توافقنامههای ابراهیم ظاهر شدهاند: آذربایجان و قزاقستان. هر دو کشور هماکنون از روابط دیپلماتیک و همکاری با اسرائیل برخوردارند که آنها را از دیگر کشورهای منطقه متمایز میکند. با این حال، پیوستن رسمی به این توافقنامهها همچنان مزایای ملموسی برای هر دو کشور خواهد داشت: این اقدام امکان دسترسی به شبکهای مبتنی بر ترویج سرمایهگذاری را فراهم میکند که هدف آن تقویت رفاه و تساهل منطقهای است، در حالی که نقش اسرائیل و ایالات متحده را در جهان ترک و جهان اسلام نیز تقویت میکند.
اگرچه توافقنامههای ابراهیم در آغاز بر عادیسازی روابط بین اسرائیل و کشورهای عرب متمرکز بود، اما این توافقنامهها فراتر از مرزهای عربی رفته و به بستری مهم برای گردهمآیی کشورهای مسلمان متعهد به ارزشهای مشترک همچون مدارا، صلح و رفاه تبدیل شدهاند.
برای آذربایجان، این توافقنامه میتواند راهی برای گسترش همکاریهای امنیتی در برابر تهدیدات ایران باشد و، در صورت پیگیری همزمان با قزاقستان، به هدف این کشور برای ایفای نقش به عنوان پلی به آسیای مرکزی کمک کند. برای قزاقستان، این توافقنامهها میتواند فرصتی برای کاهش وابستگی اقتصادی به روسیه و چین فراهم کند، بهویژه در زمانی که این وابستگی به یک مانع ژئوپولیتیکی بدل شده است.
ساختن بر پایهای محکم
آذربایجان و قزاقستان پیشاپیش روابط دیپلماتیک و اقتصادی مستحکمی با اسرائیل دارند و هر دو از تأمینکنندگان اصلی نفت این کشور به شمار میروند.
قزاقستان روابط مستحکمی با اسرائیل و جامعه یهودیان مهاجر دارد. آستانه همچنین از فناوریهای پیشرفته کشاورزی، پزشکی، مدیریت منابع آبی و امنیتی اسرائیل بهره میبرد. توافقنامههای ابراهیم فرصتی برای تعمیق بیشتر همکاریها در حوزه امنیت و اقتصاد فراهم میکنند و امکان توسعه روابط فراتر از سطح دوجانبه را میسر میسازند.
در همین حال، آذربایجان گامهایی جدی در مسیر پیوستن به توافقنامههای ابراهیم برداشته است. به گفته دیپلماتهای آگاه، در اوایل امسال حکمت حاجیاف، مشاور ارشد رئیسجمهور الهام علیاف، با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در این باره گفتگو کرده است. پس از آن، مختار ممدوف، سفیر آذربایجان در اسرائیل، با رؤسای مشترک فراکسیون توافقنامههای ابراهیم در کنست دیدار داشت. در یکی از نشستهای کنست نیز نمایندگان برای گسترش این توافقنامه به آذربایجان و تعمیق روابط با ایالات متحده تلاشهایی کردند.
جمهوری آذربایجان که در کوههای قفقاز قرار دارد، یکی از معدود کشورهای با اکثریت شیعه در جهان است. توافقنامه ابراهیم در سال ۲۰۲۰ شامل کشورهایی با اکثریت سنی مانند امارات، مراکش، سودان و کوزوو بود. پیوستن آذربایجان میتواند آن را پس از بحرین، به دومین کشور عمدتاً شیعه تبدیل کند که به این توافقنامه میپیوندد.
ارزش افزوده توافقنامههای ابراهیم
پیوستن به توافقنامههای ابراهیم برای آذربایجان و قزاقستان مزایای چندجانبهای به همراه دارد و در عین حال به اسرائیل و ایالات متحده کمک میکند تا روابط خود را با جهان ترک تقویت کنند.
آسیای مرکزی که میان روسیه، چین و ایران واقع شده، منطقهای حساس و پرچالش است. کشورهایی مانند قزاقستان به ناچار رویکرد «چندبرداری» را در سیاست خارجی خود در پیش گرفتهاند؛ یعنی حفظ توازن در روابط با قدرتهای بزرگ بدون وابستگی افراطی به یکی از آنها. در این چارچوب، همکاری با ایالات متحده ابزاری ارزشمند برای پیشبرد این رویکرد است و توافقنامههای ابراهیم راهی بالقوه برای این همکاری محسوب میشوند.
کشورهای آسیای مرکزی در سازمان کشورهای ترک (OTS) نیز گرد هم آمدهاند تا در زمینههای انرژی، دفاع و دیگر موضوعات کلیدی همکاری داشته باشند.
آذربایجان در اولویتهای خود، تقویت همکاریهای امنیتی با قدرتهای بزرگ را قرار داده است. این کشور تنها کشوری است که با هر دو کشور ایران و روسیه — دو قدرت تهاجمی منطقه — مرز مشترک دارد. علاوه بر این، باکو بیش از سه دهه با ارمنستان بر سر منطقه قرهباغ درگیر بوده است. ایران و روسیه بارها از این مناقشه برای اعمال فشار بر آذربایجان استفاده کردهاند.
با توجه به رویکرد رو به گسترش توافقنامههای ابراهیم در حوزه امنیتی، این پیمان میتواند ابزاری راهبردی برای آذربایجان محسوب شود. باکو نگرانیهای مشترکی با اسرائیل درباره اقدامات تهاجمی ایران دارد — از جمله تهدیدات تهران، حمایت از گروههای نیابتی و طرفداری از ارمنستان در مناقشه قرهباغ. در سالهای اخیر، آذربایجان با اسرائیل و ترکیه برای بازدارندگی ایران همکاری امنیتی و نظامی داشته است.
پیوستن رسمی آذربایجان به توافقنامههای ابراهیم میتواند آن را در ائتلافی به رهبری ایالات متحده جای دهد و به تقویت موقعیتش در برابر تهدیدات ایران کمک کند. این موضوع همچنین برای واشنگتن و شرکای عرب، امتیازی استراتژیک محسوب میشود؛ چراکه متحدی شیعهمذهب با نفوذ نرم در میان جمعیت ۳۰ میلیونی آذریتبار درون مرزهای ایران در اختیار خواهند داشت.
از سوی دیگر، قزاقستان تمرکز خود را بر توسعه همکاریهای اقتصادی قرار داده است. این کشور فاقد دسترسی به آبهای آزاد، به دنبال تنوعبخشی به اقتصاد خود و کاهش وابستگی به روسیه و چین است.
پیوستن به توافقنامههای ابراهیم، قزاقستان را قادر میسازد تا از همکاریهای بیشتر با اسرائیل و ایالات متحده، بهویژه در حوزه فناوری، بهرهمند شود. در این صورت، اسرائیل میتواند به کانالی برای پیوند اقتصاد جهانی با قویترین اقتصاد در حال رشد آسیای مرکزی تبدیل شود. تولید ناخالص داخلی قزاقستان ۲۶۲ میلیارد دلار برآورد شده و ظرفیت دستیابی به رشد دو رقمی را داراست.
اگرچه قزاقستان در تنوعبخشی به تجارت خارجی پیشرفت داشته، اما همچنان بزرگترین شرکای تجاری آن روسیه و چین هستند. در سال ۲۰۲۳، چین از روسیه پیشی گرفت. رابطه اقتصادی با روسیه، بهویژه پس از جنگ اوکراین، با چالشهایی همراه بوده است.
نقصهای مکرر در خط لوله نفت قزاقستان از مسیر روسیه، شائبههایی درباره فشار سیاسی مسکو ایجاد کرده است. در نتیجه، آستانه ۱۰ درصد از صادرات نفت خود را از دست داد. همچنین تهدیدهای اخیر از سوی روسیه و حملات اوکراینی به زیرساختهای نفتی در خاک روسیه، باعث نگرانی در مورد امنیت انرژی قزاقستان شدهاند.
پیوستن به توافقنامههای ابراهیم میتواند مسیر همکاریهای گسترده با ایالات متحده برای صادرات انرژی و منابع معدنی کمیاب از طریق کریدور میانی — که روسیه و ایران را دور میزند — هموار کند. در صورت دریافت سرمایهگذاریهای غربی، این کریدور میتواند جایگزینی امن برای صادرات انرژی باشد. برای اروپا نیز، این جریان میتواند جایگزینی برای منابع روسیه باشد.
قزاقستان دارای ذخایر غنی فلزات کمیاب مانند اورانیوم، لیتیوم، مس و منگنز است و میتواند منبعی حیاتی برای زنجیره تأمین جهانی باشد؛ بهویژه در دورهای که ایالات متحده به دنبال کاهش وابستگی به چین در این حوزه است.
ارتباط ترکی
پیوستن آذربایجان به توافقنامههای ابراهیم میتواند مسیر را برای عضویت قزاقستان نیز هموار کند. ادغام جهان ترک یکی از اولویتهای سیاست خارجی باکوست. الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، بر این ادغام تأکید داشته و روابط نزدیکی با آستانه و دیگر کشورهای آسیای مرکزی برقرار کرده است.
در سال ۲۰۲۲، قاسم جومارت توکایف نشان عالی قزاقستان را به علیاف اهدا کرد. در ۲۰۲۳، دو کشور شورای بیندولتی جدیدی برای همکاریهای چندجانبه تشکیل دادند و تفاهمنامههایی در حوزههای اطلاعات، فرهنگ، علم و تجارت امضا کردند.
قزاقستان از دید آذربایجان، بازیگری کلیدی، باثبات، ثروتمند و راهبردی در منطقه است. در مقابل، قزاقستان نیز مشتاق همکاری با باکو برای توسعه مسیرهای صادراتی جایگزین و تنوع اقتصادی است.
پیوستن رسمی آذربایجان به توافقنامههای ابراهیم میتواند آغازگر حرکتی وسیعتر در جهان ترک برای گسترش روابط با اسرائیل و ایالات متحده باشد. تجربه موفق آذربایجان در همکاری میان مسلمانان و یهودیان میتواند الگویی برای کشورهای مسلمان دیگر نیز باشد.
اگر قزاقستان نیز از این مسیر پیروی کند، نفوذ آمریکا و اسرائیل در منطقه به شکلی چشمگیر افزایش خواهد یافت.
نویسنده: جوزف اپستین، تحلیلگر اندیشکده بگین سادات رژیم صهیونیستی و شورای آتلانتیک
منبع: شورای آتلانتیک
